Một thỏa thuận hạt nhân 30 năm giữa Mỹ và Saudi Arabia vừa được Tổng thống Donald Trump phê duyệt, mở ra cơ hội cho Riyadh tiến hành làm giàu uranium. Đây không chỉ là bước ngoặt năng lượng mà còn là một canh bạc địa chính trị đầy rủi ro. Là một nhà phân tích kỳ cựu, tôi đã đọc kỹ báo cáo của Wall Street Journal, và những gì tôi thấy không chỉ là hợp đồng kinh tế – nó là một chiến lược quân sự được ngụy trang dưới vỏ bọc dân sự.
Khi một quốc gia như Saudi Arabia, vốn không có nền công nghiệp hạt nhân, được phép làm giàu uranium, đó là giấy phép để leo lên bậc thang hạt nhân. Thỏa thuận này, dài 30 năm, đặt các công ty Mỹ vào vị trí trung tâm, loại bỏ các đối thủ nước ngoài đặc biệt là Trung Quốc và Nga. Điều khoản 'loại trừ các đối thủ nước ngoài' không chỉ là một rào cản thương mại; đó là một tuyên bố: Washington quyết tâm khóa chặt Riyadh trong vòng tay của mình ngay cả khi phải phá vỡ các nguyên tắc không phổ biến vũ khí hạt nhân.
Phân tích của tôi từ góc nhìn an ninh cho thấy, điểm mấu chốt không nằm ở các lò phản ứng hay giá trị tài chính 'hàng nghìn tỷ đô la' mà ở từ 'làm giàu uranium'. Đây là khả năng cho phép Saudi Arabia sản xuất nhiên liệu cấp độ vũ khí, biến họ từ một 'khách hàng an ninh' thành một 'quốc gia có ngưỡng hạt nhân'. Sự thay đổi này giống như trao cho một đứa trẻ chiếc chìa khóa của kho vũ khí nhưng lại bảo nó chỉ được chơi đồ chơi.
Bối cảnh: Một canh bạc lịch sử Thỏa thuận hạt nhân này xuất hiện trong bối cảnh Saudi Arabia muốn giảm phụ thuộc vào dầu mỏ thông qua chương trình 'Tầm nhìn 2030'. Nhưng nếu chỉ vì nhu cầu năng lượng, Riyadh có thể mua điện từ các nước láng giềng hoặc đầu tư vào năng lượng tái tạo. Thay vào đó, họ chọn con đường hạt nhân cùng với khả năng nhạy cảm nhất – làm giàu. Điều này gửi một tín hiệu rõ ràng tới Iran, Israel và cả thế giới: Saudi Arabia muốn có một 'chiếc ô hạt nhân' của riêng mình.
Tôi nhìn nhận rằng, đây là kết quả của sự thất bại trong lòng tin giữa Saudi Arabia và bảo đảm an ninh của Mỹ. Thay vì phụ thuộc vào các cam kết, Riyadh quyết định trả hàng nghìn tỷ đô la để có được khả năng tự vệ tối thượng. Phản ứng này giống như một người giàu mua một khẩu súng để tự bảo vệ mình thay vì thuê vệ sĩ, nhưng khẩu súng đó có thể bắn vào bất cứ ai – kể cả người bán.
Phân tích kỹ thuật: Mở khóa cánh cửa uranium Điều khoản 'mở đường cho các hoạt động làm giàu uranium tại Saudi Arabia' là nội dung nhức nhối nhất. Trong lịch sử hợp tác hạt nhân của Mỹ, các nước như UAE phải từ bỏ quyền làm giàu và tái chế. Đây được gọi là 'tiêu chuẩn vàng'. Nhưng với Saudi Arabia, Washington đã phá vỡ tiêu chuẩn đó.
Từ phân tích cấu trúc, thỏa thuận này được xây dựng dựa trên giả định rằng Saudi Arabia, một quốc gia quân chủ chuyên chế, sẽ tuân thủ các quy định quốc tế trong 30 năm. Tuy nhiên, logic an ninh nói với tôi rằng các cam kết chỉ tồn tại khi chúng có lợi cho quốc gia. Nếu trong 10 năm tới, Iran đạt được vũ khí hạt nhân, Saudi Arabia sẽ có lý do để vượt qua ranh giới. Khi đó, thỏa thuận này sẽ biến thành một chiếc chìa khóa để mở cánh cửa kho vũ khí.
Tôi đã dành nhiều năm phân tích những lỗ hổng cấu trúc như vậy. EOS năm 2017 từng kiểm soát 70% token qua cơ chế bỏ phiếu, tạo ra rủi ro tập trung quyền lực. Ở đây, Saudi Arabia kiểm soát hoàn toàn quyền làm giàu. Điều đó tạo ra một rủi ro tập trung quyền lực không kém. Khi một quốc gia có thể tự quyết định mức độ làm giàu, họ có thể chuyển từ 3,67% (cấp độ dân sự) lên 90% (cấp độ vũ khí) chỉ trong vài ngày.
Phản trực giác: Tại sao 'phe bò' đúng? Một số người sẽ lập luận rằng thỏa thuận này mang tính lịch sử và ổn định cho khu vực. Họ nói: thông qua việc kiểm soát chuỗi cung ứng và đặt các công ty Mỹ vào trung tâm, Mỹ có thể giám sát chặt chẽ chương trình hạt nhân của Saudi Arabia. Hơn nữa, Saudi Arabia đã ký Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT) và sẽ chịu sự giám sát của IAEA.
Tôi thừa nhận, góc nhìn này có cơ sở. Mỹ thực sự sẽ có một 'cửa hậu' trong hệ thống kiểm soát của các nhà máy điện hạt nhân mà họ xây dựng. Nếu Saudi Arabia cố gắng chuyển hướng sử dụng, Mỹ có thể phát hiện và cắt đứt nguồn cung cấp. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy rằng việc kiểm soát vật lý không bao giờ hoàn hảo. Năm 2003, chương trình hạt nhân của Iran đã bị phát hiện mặc dù đã ký NPT. Năm 2017, Triều Tiên đã phát triển vũ khí hạt nhân bất chấp các lệnh trừng phạt.
Phần chính: Ba lớp rủi ro cần mổ xẻ Thứ nhất, rủi ro phổ biến hạt nhân. Saudi Arabia không chỉ có quyền làm giàu, họ còn có thể mua công nghệ ly tâm khí từ Mỹ. Công nghệ này cho phép sản xuất uranium làm giàu ở bất kỳ cấp độ nào. Điều này giống như trao cho một quốc gia bản thiết kế của một quả bom và nói: 'Đừng làm điều đó nhé'.
Từ góc nhìn của một nhà phân tích rủi ro, tôi thấy một 'điểm mù' lớn. Các điều khoản của thỏa thuận không được tiết lộ đầy đủ. Cụ thể, liệu Saudi Arabia có đồng ý ký Nghị định thư bổ sung cho phép IAEA tiến hành thanh tra đột xuất hay không? Nếu không, điều đó có nghĩa là quốc gia này có thể xây dựng các cơ sở làm giàu bí mật mà không bị phát hiện.
Thứ hai, rủi ro đối với Iran và Israel. Đây là điểm nóng nhất. Iran sẽ coi thỏa thuận này là một sự khiêu khích trực tiếp. Họ sẽ đẩy nhanh chương trình làm giàu uranium của mình lên mức 60% hoặc 90%, và đe dọa rút khỏi NPT. Israel, vốn coi Saudi Arabia là đối thủ trong khu vực, sẽ phải tính đến khả năng phòng thủ. Họ có thể yêu cầu Mỹ cung cấp các công nghệ tương tự, hoặc tự mình hành động quân sự.
Tôi dự đoán một 'cuộc chạy đua hạt nhân' ở Trung Đông. Turkey và Egypt có thể sẽ yêu cầu Mỹ cấp phép cho các chương trình làm giàu của riêng họ. Nếu bị từ chối, họ sẽ tìm đến Nga hoặc Trung Quốc. Thế giới sẽ chứng kiến một sự phân mảnh các quy tắc hạt nhân.
Thứ ba, rủi ro cho chính nước Mỹ. Đây là một canh bạc chiến lược. Mỹ đã bán đi uy tín đạo đức của mình trong việc không phổ biến vũ khí hạt nhân. Khi một siêu cường tự phá vỡ các quy tắc, các quốc gia khác cũng sẽ làm theo. Điều này làm suy yếu toàn bộ kiến trúc kiểm soát vũ khí toàn cầu.
Thêm vào đó, các lợi ích kinh tế (hàng nghìn tỷ đô la) sẽ trói buộc Mỹ vào Saudi Arabia. Nếu Saudi Arabia có hành động sai trái, Mỹ sẽ khó áp dụng các biện pháp trừng phạt vì điều đó sẽ ảnh hưởng đến các công ty Mỹ. Đây là một 'sự đảm bảo tương hỗ' nhưng lại là con dao hai lưỡi.
Góc nhìn phản trực giác: Những gì phe bỏ qua Tôi không muốn chỉ trích một chiều. Nếu chúng ta nhìn từ góc độ của Mỹ, thỏa thuận này là cần thiết để giữ chân Saudi Arabia khỏi vòng tay của Trung Quốc. Nếu không có thỏa thuận, Saudi Arabia có thể quay sang mua công nghệ hạt nhân từ Bắc Kinh hoặc Moscow. Điều đó sẽ còn tồi tệ hơn vì Trung Quốc và Nga có thể không có bất kỳ ràng buộc nào về kiểm soát.
Hơn nữa, Saudi Arabia đã chứng minh rằng họ là một đồng minh đáng tin cậy trong nhiều thập kỷ. Họ chưa bao giờ ủng hộ các nhóm khủng bố chống lại Mỹ. Tuy nhiên, sự tin tưởng này dựa trên giả định rằng chế độ quân chủ Saudi sẽ ổn định. Nếu có một cuộc chuyển đổi chính quyền không lường trước, các cam kết này sẽ vô hiệu.
Kết luận: Bom hẹn giờ hạt nhân Thỏa thuận hạt nhân 30 năm Mỹ - Saudi Arabia không chỉ là một hợp đồng thương mại; nó là một sự tái cấu trúc chiến lược của Trung Đông. Nó biến Saudi Arabia thành một quốc gia 'có ngưỡng hạt nhân', phá vỡ sự cân bằng hạt nhân mong manh, và kích hoạt một cuộc chạy đua vũ trang mới.
Tôi không nói rằng Saudi Arabia sẽ ngay lập tức chế tạo bom hạt nhân. Nhưng giống như việc bạn cho phép một người giữ một khẩu súng trong nhà, bạn đã tạo ra một mối đe dọa tiềm tàng. Có thể họ sẽ không bao giờ bóp cò, nhưng sự tồn tại của khẩu súng đó sẽ thay đổi hành vi của tất cả mọi người.
Những ai đang ăn mừng thỏa thuận này hãy nhìn vào lịch sử: các thỏa thuận hạt nhân chỉ an toàn khi không có sự xung đột. Trong một khu vực đầy rẫy bất ổn như Trung Đông, đây không phải là giải pháp – nó là một 'bom hẹn giờ' được kích hoạt.
Câu hỏi còn lại: Liệu Mỹ có đủ khả năng kiểm soát con quái vật mà họ vừa tạo ra? Tôi nghi ngờ điều đó, và đó là lý do tại sao tôi viết bài phân tích này.
