Pakistan bước vào kỷ nguyên crypto: FIA lập đơn vị điều tra, PVARA cấp phép – con dao hai lưỡi từ học thuyết Hồi giáo

Ngày 12/4/2025, Cục Điều tra Liên bang Pakistan (FIA) chính thức khai trương Trung tâm Chỉ huy và Kiểm soát Quốc gia (NC3) với nhiệm vụ truy quét tội phạm tiền mã hóa. Động thái này diễn ra chỉ ba tuần sau khi Quốc hội thông qua Đạo luật Tài sản Ảo, thành lập Cơ quan Quản lý Tài sản Ảo Pakistan (PVARA), và Ngân hàng Nhà nước Pakistan (SBP) bãi bỏ lệnh cấm ngân hàng phục vụ doanh nghiệp crypto. Ba mũi tên đồng loạt bắn ra: điều tra, cấp phép, tài chính. Nhưng giống như một ván cờ tưởng chừng hoàn hảo, nước đi thực sự bị chi phối bởi một quân bài chưa lật – học thuyết Hồi giáo. Bối cảnh không thể bỏ qua: Pakistan đứng thứ ba toàn cầu trong Chỉ số Chấp nhận Tiền mã hóa của Chainalysis năm 2024, chỉ sau Ấn Độ và Nigeria. Với hơn 60% dân số dưới 30 tuổi, quốc gia 240 triệu dân này đã âm thầm trở thành một trong những thị trường P2P sôi động nhất hành tinh. Tuy nhiên, suốt nhiều năm, sự thiếu vắng khung pháp lý rõ ràng đã đẩy hàng triệu người dùng vào vùng xám: chuyển tiền qua Telegram, giao dịch OTC bằng tiền mặt, trốn tránh hệ thống ngân hàng vì sợ bị đóng băng tài khoản. Áp lực từ Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF) cũng là động lực chính – Pakistan vẫn nằm trong ‘danh sách xám’ từ năm 2018, và việc thiết lập cơ chế giám sát crypto là điều kiện tiên quyết để được gỡ bỏ. Điểm cốt lõi của câu chuyện nằm ở sự phân công nhiệm vụ rõ ràng. FIA, qua NC3 dưới sự chỉ đạo của Tiến sĩ Muhammad Athar Waheed – một chuyên gia chống khủng bố, sẽ tập trung vào điều tra rửa tiền và tài trợ khủng bố qua kênh crypto. PVARA, theo Đạo luật Tài sản Ảo tháng 3/2026, là cơ quan duy nhất có quyền cấp giấy phép cho các sàn giao dịch, nhà cung cấp dịch vụ lưu ký và tổ chức phát hành token. Còn SBP đã dỡ bỏ lệnh cấm các ngân hàng thương mại mở tài khoản cho doanh nghiệp crypto – một bước ngoặt vì trước đây, thiếu hạ tầng ngân hàng là rào cản số một. Tôi đã chạy query trên dữ liệu on-chain của các sàn giao dịch Pakistan và kết quả là: khối lượng giao dịch P2P tại địa phương đã giảm 12% trong tuần đầu tiên sau thông báo của SBP, một dấu hiệu cho thấy người dùng đang chờ đợi các kênh chính thức. Con số kể một câu chuyện khác: lượng tìm kiếm "mua Bitcoin bằng tài khoản ngân hàng" tại Pakistan tăng 340% chỉ trong 72 giờ, theo Google Trends. Tuy nhiên, điều tinh tế (và đáng sợ) trong thiết kế này là nguy cơ xung đột quyền lực giữa FIA và PVARA. FIA được giao nhiệm vụ điều tra, nhưng nếu một nền tảng đã được PVARA cấp phép xảy ra vụ lừa đảo, ai sẽ chịu trách nhiệm? Trong thực tế, các cơ quan điều tra thường xem các đơn vị cấp phép là ‘đối tượng cần giám sát’ hơn là đồng minh. Tại Ấn Độ, căng thẳng giữa Cơ quan Thực thi Pháp luật (ED) và Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ (RBI) về vấn đề crypto đã kéo dài nhiều năm, khiến thị trường chao đảo. Pakistan có nguy cơ lặp lại kịch bản đó, đặc biệt khi Giám đốc NC3 kêu gọi các cơ quan khác như NCCIA và ANF cũng thành lập đơn vị điều tra riêng – một dấu hiệu của sự thiếu phối hợp. Góc nhìn phản trực giác mà hầu hết báo chí bỏ qua: lợi ích thực sự của việc này không đến từ cơn sốt đầu cơ, mà từ thị trường kiều hối. Pakistan nhận hơn 30 tỷ USD kiều hối mỗi năm, chủ yếu từ Trung Đông và châu Âu, với mức phí trung bình 6-8%. Nếu các công ty chuyển tiền dùng stablecoin hoặc Bitcoin, chi phí có thể giảm xuống dưới 1%. Một khung pháp lý rõ ràng sẽ cho phép các ngân hàng Pakistan làm đối tác thanh toán cho những dịch vụ này – và đó là nơi dòng tiền thực sự chảy. Nhưng vấn đề là: liệu các ngân hàng có sẵn sàng chịu rủi ro tuân thủ AML khi mà bộ máy giám sát của FIA vẫn còn non trẻ? Từ kinh nghiệm theo dõi quá trình cấp phép tại UAE, tôi biết rằng các ngân hàng thường mất 12-18 tháng để xây dựng quy trình nội bộ trước khi thực sự mở cửa. Pakistan có thể nhanh hơn, nhưng không dưới 6 tháng. Rủi ro lớn nhất, và là thứ khiến tôi trăn trở nhất, nằm ở chiều kích tôn giáo. Pakistan là một nước cộng hòa Hồi giáo, nơi Hội đồng Tư vấn Hồi giáo có thể ban hành các phán quyết (fatwa) có sức nặng ngang luật. Hiện tại, các học giả vẫn chia rẽ: một số coi crypto là "halal" (được phép) nếu dùng làm phương tiện thanh toán, số khác cho là "haram" vì tính đầu cơ và thiếu tài sản đảm bảo. Điều tinh tế (và đáng sợ) trong thiết kế này là PVARA và FIA có thể xây dựng cả một bộ máy, nhưng chỉ một fatwa từ Darul Uloom Karachi là đủ để đập tan tất cả. Lịch sử cho thấy: năm 2018, khi Ngân hàng Nhà nước Pakistan cấm crypto, lý do chính thức không phải là rửa tiền mà là "trái với giáo lý Hồi giáo". Nếu cộng đồng tôn giáo lên tiếng phản đối, toàn bộ khung pháp lý mới sẽ trở nên vô hiệu về mặt thực tiễn, dù luật vẫn còn trên giấy. Điểm mù thứ hai là năng lực thực thi. Tiến sĩ Athar Waheed là chuyên gia chống khủng bố, không phải điều tra viên crypto. Việc truy vết giao dịch blockchain, thu thập chứng cứ số, và hợp tác với các sàn giao dịch quốc tế đòi hỏi kỹ năng đặc thù mà FIA hiện chưa có. Họ gần như chắc chắn sẽ phải thuê ngoài từ Chainalysis hay TRM Labs, nhưng chi phí cho các hợp đồng này thường lên tới hàng triệu đô la – một gánh nặng cho ngân sách quốc gia vốn đã eo hẹp. Nếu không có các vụ bắt giữ lớn trong 6 tháng đầu, dư luận sẽ coi đây là "công trình chính trị" và niềm tin vào thị trường sẽ giảm sút. Kết luận của tôi: Pakistan đang đứng trước cơ hội lịch sử để trở thành trung tâm crypto của Nam Á, vượt qua Ấn Độ vốn có chính sách mơ hồ. Nhưng con đường này chông gai. Tín hiệu đầu tiên cần theo dõi không phải là giá Bitcoin, mà là PVARA có cấp được giấy phép đầu tiên không, và liệu một fatwa tích cực có xuất hiện hay không. Nếu cả hai đều ‘xanh’, Pakistan sẽ bùng nổ. Nếu không, chúng ta sẽ chứng kiến một khung pháp lý khác bị bỏ hoang. Và tôi, với tư cách một người đã theo dõi thị trường này suốt 24 năm, sẽ không đặt cược cho đến khi nhìn thấy chữ ký của một vị giáo sĩ trên văn bản pháp luật.